غزالى - كه در كلمات حلّاج واستادش گرگانى نيز آمده است وبعد از أو مقبول شاگرد برجسته‌اش عين القضاة نيز واقع شد ، ديدگاههاى اشعرىگرايانه اينان - كه در سخنان عطار واز زبان إبليس بصورت « اگر بىعلّتى بپذيرم باز » « 1 » جلوه كرد ، - در اين مسأله بسيار جلب نظر مىكند . غزالى ، پيرامون جنبه‌هائى چند از حوزهء معارف صوفيانه كتابهاى كرامندى نوشت كه از آن ميان ، سوانح أرجى بلند يافت وگزارشاتى چند بر آن نوشته شد . غزالى سرانجام بسال 520 ه . ق درگذشت . أو شاگردانى بلندمرتبه همچون برادرش امام محمد - كه هر چند رسما به شاگردى أو ننشست امّا از أو اثرات بسيارى پذيرفت - وعين القضاة همداني وحكيم سنائى غزنوى وابن شهرآشوب سروى مازندرانى - رحمة اللّه عليه - وأبو النجيب سهروردى داشت واز اين رو مىتوان أو را از بزرگترين مربّيان صوفيه بشمار آورد « 2 » . ضياء الدّين عبد القاهر أبو نجيب بن عبد اللّه بن محمد بن عمويه سهروردى در دههء آخر قرن پنجم ونيمهء اوّل قرن ششم ميزيست . أو بسال 480 ه در سهرورد بدنيا آمد . چندى بعد به بغداد رفت ودر نظاميّه آنجا به تحصيل پرداخت وفقه وحديث را از محضر فقيهان ومحدّثان آن مركز علمي همچون ميهنى وابن نبهان فرا گرفت ودر اين فنون سر آمد همگنانش شد وبدستور خليفه رسما به كرسي تدريس نظاميه تكيه زد . اين مدّت دو سال بطول انجاميد ، امّا بسال 547 ه . ق در پى استخفافى كه بر أو روا داشتند از تدريس در آنجا دست كشيد وبه زيارة بيت المقدس شتافت . پس از آن ، در رباطى كه در جانب غربى دجله ساخته بود به رياضت وارشاد سرسپردگانش پرداخت . سهروردى سرانجام بسال 563 ه . ق درگذشت ودر گوشه‌اى از خانقاهش بخاك رفت . اولين شيخ خرقهء أبو النجيب ، پدرش شهاب الدّين عبد اللّه بود پس از أو از دست وجيه الدين عمر خرقه گرفت ، امّا شيخ سلوك وطريقت أو همان امام احمد غزالى بود كه پيش از اين به اختصار در بارهء أو سخن

--> ( 1 ) . بنگريد : الهىنامه ص 111 . ( 2 ) . آنچه در اينجا با جمال در بارهء احمد غزالى نوشته‌ام ، برگرفته‌اى است از تحقيق جامع آقاى احمد مجاهد پيرامون أو . بنگريد : مجموعه آثار فارسي احمد غزالى ، مقدّمه .